Carmen de salsedine maris

Nouo incepto anno, rebus de difficilibus non mihi omnino placebat, immo aliquid quidem uenustum humanitatisque plenum legere. Deinde offendi carmen quoddam apud Pontani opera, quae nuper legeram denuoque heri legebam, atque confestim caram magistram Alexandram memoraui. Est enim excerptum De salsedine maris, quod apud poema, quod nescio an ipsa olim legerit, longissimum in Meteorum libro a Ioviano Pontano conscripto inuenitur. Sed in mentem illa uenit haud tantum quoniam magistra illustris de sale multa humanissima sapienter atque lepidissima scripsit sed etiam quia mentio incidit in montem Calpen, de quo Plinius Naturalem apud Historiam (in principio libri III) disserit, auctor optime eruditeque ab Alexandra cognitus, in regione Gaditana situm, quam ipsa incolit. En poema:

Vos etiam maris undisoni fluitantia monstra,
Et solem rapidum, et latices sentitis amaros,
Quandoquidem obiectas urens sol dum coquit undas,
Et radiis infestat agens neptunia regna,
Assidue dulces epulas, tenuemque liquorem,
Haurit aquis, succosque rapit populator amicos
Grata sequens, sensum longe indignatus amarum,
Hinc salsus sapor, atque asper fluit æquore amaror.
Quippe etiam ut nostro fluitat de corpore sudor,
Ille quidem dulci e baccho, mellisque liquore
Exclusus venis, et enim sitis ipsa calorque
Leuibus indulgent succis, et amara recusant.
Quin etiam fama est captum telluris amore
Oceanum, tacitos primum occuluisse dolores.
Post ubi concepit flammam, penitusque medullis
Arsit, et ipsa imis hæsere incendia uenis,
O quoties primo fixit sua munera posti,
Pinxit et e vario non mollia limina flore,
Ac cecinit miseram lacrymosa uoce querelam,
Longaque per uacuas rupit suspiria rimas,
Inde ubi iam longo patientia uicta dolore est,
Multa quoque iratus foribus conuitia dixit,
Crudelem et dominam per uerba indigna notauit,
Nunc supplex ueniam petit, et connubia poscit,
Et thalamum optatum, et socii sua gaudia lecti.
At postquam nil dona mouent, promissaue magni
Dos pelagi, atque preces frustra cessere mariti,
Non ullæ supra spes, tum furiatus, et amens
Perculit aduersam nodoso uerbere Calpen,
Ingemuit, traxitque grauem a radice ruinam
Mons cauus, ille imo uictor ciet æquora fundo.
Agmina densentur campis tum rupe soluta
Irrumpit pelago, et terris insultat apertis.
At tellus tremefacta metu confugit in altos
Nube caua monteis, tutoque in uertice sistit.
Exanimem excipiunt Nymphæ, refouentque pauentem,
Vt uires rediere, deosque exciuit agrestes,
Et quæ sit dubiis nota est sententia rebus,
Continuo e mediis terrae penetralibus actam
Alloquitur Saliam, et precibus noua munera iungit.
Tum Dea conuentu in medio dux ipsa repostas
Exoluit venas, totoque e uiscere terræ
Eruptat sale saxa super sudantia amaro.
Quidquid ubique asprum egeritur, fluitatque malignus
Æquora per sapor inficiens undasque deosque.
Ipse etiam Oceanus retro dare signa coactus.
Inde manet sensu sapor aspernandus amaro.

202240-gibraltar-all
Mons Calpe

De nomine

adam-and-eve-1965

Anno fere exeunte mihi de nomine quodam disserere placuit et quomodo significationem nominibus damus atque hæc nomina suam perdunt, quæ antea habebant. Nomen nam, quod nascentes accepimus mutamusque (aut non) vita transitante, potentiam quandam agnoscit super nos, evocandi, impellendi, expellendi, invocandi coercendive.
Vellem deinde magna sine verborum copia de nomine quodam aliquid dicere. Id est uxoris primi hominis secundum Sacras Scripturas Christianas, qui Adamus appellabatur. Mihi interest caput tertium Genesis libri, in quo casus ignominiaque hominis tractantur, postquam fructum arboris Scientiæ ederunt.
Cum ambo vir mulierque ex arbore illa ederunt, confestim noverunt se nullis vestibus indutos esse erubueruntque. Haud serius Deus cognovit novam conditionem hominum ac impense ussit, donec virum et mulierem e Paradiso expulit.
Sed quod magis mihi interest, nomen mulieris primæ primum in hoc capite apparet. Quam primum, legamus caput apud Hebraicum Vetus Testamentum:

וַיִּקְרָא הָאָדָם שֵׁם אִשְׁתּוֹ, חַוָּה: כִּי הִוא הָיְתָה, אֵם כָּל-חָי.

Ibi nomen mulieris Hava est, nigris litteris indicatum. Et nunc legamus vertionem Latinam primam e verbis Hebraicis scriptam, quæ in Biblia Vulgata invenitur:

Et vocavit Adam nomen uxoris suae Hava eo quod mater esset cunctorum viventium

Apud scripturam Latinam nomen ut Hava legi potest, quasi ex Hebraica voce translatum. Tamen Græca vertione, quæ Septuaginta vocari solet, nomen eo modo invenire poteris:

καὶ ἐκάλεσεν Ἀδὰμ τὸ ὄνομα τῆς γυναικὸς αὐτοῦ Ζωή, ὅτι αὕτη μήτηρ πάντων τῶν ζώντων.

Zōē est deinde apud Græcam scripturam nomen primæ mulieris, in quo colligitur significatio originalis verbi «Hava» ut «vita», e contrario Latinæ vertionis. Sed postea Εὔα vocatur, et nomen denuo primam perdit significationem.
Ergo si originem nominis intelligimus, id novam lectionem sumit, magis terris ablatam magisque proximam cælestis. Sed de sacris haud amplius disseram, quam de nomine. Sicut videtur, quomodo nomina intelligimus mutare potest, si originem nescimus atque non respicimus.

De fato

Destiny_(Irene_Adler)

Longe iam intentionem habebam, de fato haud tamen ample disserendi, cum forsitan quæstio sit illa, quam toti existentes in orbe terrarum homines quando sibi fecerunt, quid fatum sit, num sua cuique potestate regi possit. Multi poëtæ auctoresque illustres de re eadem humanissimas litteras scripserunt, quæ adhuc apud nos inveniuntur. Exempli gratia secundum poëtam illum Græcum fabulæ tragicæ Sophoclem fatum hominis in ipso situm est, ut se discernat ipse omnia quasi sciret, quæ nescit. Deinde est homo non liber pleno verbi sensu, sed omnes cogitationes atque quod is statuat de conditione rebusque temporis pendent. Præclare dicunt Creon Œdipusque in Œdipode Rege:

CR. Dices, tuncque sciam, quum audiero.
ŒD. Ut terræ huius finibus procul me extermines.
CR. Quod a me petis, in deo situm est.
ŒD. At Deis, si quis alius, invisus sum ego. (1)

Primus apud Romanos Cicero in libro De Fato (et De Divinatione et De Natura Deorum) de re scripsit magna copia. Apud eum inveni possunt variæ cogitationes ad scholas philosophicas attinentes relatæ, atque de fato Cicero cum Chrysippo illo Græco convenire videtur, dicens:

Qui autem ab eis dissentiebant, fato adsensiones liberabant negabantque fato adsensionibus adhibito necessitatem ab his posse removeri, iique ita disserebant: ‘Si omnia fato fiunt, omnia fiunt causa antecedente, et, si adpetitus, illa etiam, quae adpetitum sequuntur, ergo etiam adsensiones; at, si causa adpetitus non est sita in nobis, ne ipse quidem adpetitus est in nostra potestate; quod si ita est, ne illa quidem, quae adpetitu efficiuntur, sunt sita in nobis; non sunt igitur neque adsensiones neque actiones in nostra potestate. Ex quo efficitur, ut nec laudationes iustæ sint nec vituperationes nec honores nec supplicia’. Quod cum vitiosum sit, probabiliter concludi putant non omnia fato fieri, quæcumque fiant.

Mea sententia est, haud omnia fato fieri, fatum omnibus fieri; id est, quæcumque nobis contingunt necessitate non ad fatum referre, autem fatum ex omnibus quæ nobis contigerunt constat. Esse relationem quandam inter statuta et fata nostra, etsi eam displiceat invideamusque. Quod meminisse facit hanc historiam de Vortegirno Britonum rege, quam Historiam Regum Britanniæ quando evolvens a Galfrido Monemutense legi et maxime placuit:

Cum igitur haec et alia multa prophetasset Merlinus, ambiguitate verborum suorum astantes in admirationem commovit. Vortegirnus vero prae ceteris admirans, et sensum juvenis, et vaticinia collaudabat. Neminem enim praesens aetas produxerat, qui ora sua in hunc modum coram ipso solvisset. Scire igitur volens exitum vitae suae, rogavit juvenem sibi indicare quod sciebat. Ad haec Merlinus: “Ignem filiorum Constantini diffuge: si diffugere valueris. Jam naves parant: jam Armoricanum littus deserunt: jam vela per aequora pandunt: petent Britanniam insulam: invadent Saxonicam gentem: subjugabunt populum nefandum; sed prius te intra turrim inclusum comburent. Malo tuo patrem eorum prodidiste: et Saxones in insulam invitasti. Invitasti eos tibi in praesidium: et supervenerunt in tuum supplicium. Imminent tibi duo funera: nec est promptum, utrum prius vitabis…”. (2)

Deinde Vortegirnus futuri sciscitatus ad oppidum quoddam fugit, ubi hæc contingunt:

Eldol ducem Claudiocestriae affatur: “Respice dux nobilis hujus urbis moenia, an poterunt Vortegirnum protegere, quin gladii mei mucronem intra viscera ipsius recondam? Promeruit enim necem: nec tibi ignotum esse existimo ipsum eam promeruisse. O hominem omnium sceleratissimum: O ineffabilibus tormentis perdendum! Primo prodidit patrem meum Constantinum, qui ipsum et patriam a Pictorum irruptione liberaverat. Deinde Constantem fratrem meum, quem ut perderet in regem promovit. Deinde eum ipsemet versutia sua insignitus fuisset, intromisit cum civibus Paganos, ut eos qui fidelitati meae adhaerebant, exterminaret: sed permittente deo in laqueum, quem fidelibus suis paraverat, incautus cecidit. Nam ut nequitiam ipsius compererunt Saxones, ejecerunt illum e regno, quod neminem pigere debeat. Illud vero dolendum esse censeo, quod nefandus populus quem nefandus iste invitavit, nobiles cives exterminavit: fertilem patriam devastavit: sacras ecclesias destruxit: et Christianitatem fere a mari usque ad mare delevit. Nunc ergo cives viriliter agite: et vindicate vos prius in istum, per quem haec omnia mala accesserunt. Deinde vertamus arma in hostes imminentes, et patriam ab eorum ingluvie liberemus.” Nec mora, diversis machinationibus incumbunt: moenia diruere nituntur. Postremo, cum caetera defecissent, ignem adhibuerunt: qui cum alimentum reperisset, non acquievit adjunctus, donec turrim et Vortegirnum exarsit. (3)

Quicumque possit se interrogare, an statuta Vortigerni eum ad exitium tulerunt, aut an fatum omnia egit quasi Merlinus vates prædixerat. Ipsemet censeo quæstionem sensu egenam; numne ovum fuit primum, ut dici soleat, aut gallina? Quomodocumque erit, quod quid est, diem carpere, vina liquare spatioque brevi spem longam resecare.

eb9e8e1a3b96d74abcacb806db979bcf
Fatum oculus nostrum videns

(1) Apud vertionem Latinam Sophoclis a Rich. Franc. Phil. Brunck. editam.
(2) Galfridi Monemutensis Historia Regum Britanniæ liber VIII, caput I.
(3) Ibidem, caput II.

De somno et carmine

Iam post multos dies res novas in blogo non scripsi, propter negotia studiaque certe, sed etiam ob segnitiem. Procul dubio erit, nos quondam labore hac Latine scribendi fessi esse, deinde displicet aliquid novi texere.

Melius ut reddam, excerptum e carmine perpulchro vobis offerre possem a Goliardis composito, qui poetae facti sunt e clericis per Europam errantibus. Carmina eorum tractant res ad amorem, ad fortunam salutarem adversamve, ad cupidinibus voluptatibusque plenam vitam attinentes. Poema, quod, care lector, leges, ad somnium et soporem attinet. Ecce:

O quam felix est antidotum soporis,
quod curarum tempestates sedat et doloris!
dum surrepit clausis oculorum poris,
ipsum gaudio equiperat dulcedini amoris.

Morphëus in mentem
trahit impellentem
ventum lenem segetes maturas,
murmura rivorum per harenas puras,
circulares ambitus molendinorum,
qui furantur somno lumen oculorum.

Post blanda Veneris commercia
lassatur cerebri substantia.
hinc caligant mira novitate
oculi nantes in palpebrarum rate.
hei, quam felix transitus amoris ad soporem,
sed suavior regressus ad amorem!

morpheus-or-sleep-jean-bernard-restout

De specie falsa

Diebus quidem superioribus libros dum a Seneca conscriptos evolvebam, sententiam apud De Beneficiis librum quartum capitulum trigesimum quartum inveni lepidissimam, quam fama autem in memoria vinctam retinet, quod saltem crediderim. En ea:

Fallaces enim sunt rerum species, quibus credidimus.

Vulgo quidem fertur, hominem quendam penitus de ingenio moribusque iudicari posse, modo minimum tempus postquam in cubiculum intravit. Sunt etiam docti qui studia de eo fecerunt, quamquam illa difficilius studia gravia aut sapientiae scientiaeque plena considerem. Verum enim aliquid in re inest, nam gentibus et nationibus hodiernis ita species valet, ad laborem deligendo, retinendo amicos novosque faciendo, amorem etiam reperiendo, ut communitates interretiales ad singulas necessitates adaptae inveniuntur. Atque fortasse aliquem iudicamus antequam colloquium habeatur, quod iam bene scitum saepius contingere.

Tunc post quos dies, carmen a Petro Bembo cardinale (Venetiae 1470 — Romae 1547) et celeberrimo humanista auctoreque compositum dum perlegebam, sententiae Senecae memineram et, ut consilium utriusque simile erat, cogitavi, quamvis de rebus dissimilibus disputent. Carmen eius multo celebre est, in quo Faunus de nymphis amorem fugientibus conqueritur, ac causam suae calamitatis speciem eius esse censet. Infra epigramma:

Dicite cur nostros, Nymphae, fugiatis amores;
quid Faunus, quo sic despiciatur, habet?
Cornua si mihi sunt, sunt et sua cornua Baccho;
inque sinus vocat hunc Cressa puella suos.
Ignea si frons est, an non frons ignea Phoebo est?
Hoc tamen est Clymene facta parente parens.
Barba riget suffulta genis, dedit improba saepe
oscula barbato Deianira viro.
Intonso densoque tegor praecordia villo,
nil ideo Marti est Ilia questa suo.
Capripedem arguitis, quid clauso turpius? At tu
Nupsisti claudo, Cypria pulchra, Deo.
Denique, si qua meae pars est non bella figurae,
exemplum a caelo, quod capiatis, habet.
Sed vos nimirum mortalia facta secutae
—omnis quando auro conciliatur amor—,
pastorum et pecoris tenui custode repulso,
quaeritis a magnis munera magna Deis.

Scholia in carmen

Dicite cur nostros, Nymphae, fugiatis amores: poema aperitur ratione explicata advocatione facta. Faunus nymphas interrogat, verbis praecipuis in summo («dicite»), medio («Nymphae») et infimo («fugiatis amores») versu dispositis. Ab antiquo tempore scriptores fabularum fictarum amorem Fauni in nymphas versum descripserunt. Alteros apud auctores, carmen quidem laudatum quod Mallarmé composuit L’après midi d’un faune exemplo est.

Quid Faunus, quo sic despiciatur, habet?: hic inducitur, quae maxima pars carminis erit, descriptio comparatioque Fauni cum variis deis heroisque veterum memoria, qui amati fuerant. Faunus etiam «quo sic despiciatur» inquiens se miserum iudicat. Videmus omnia haec ad risum suscitandum facta.

Cornua si mihi sunt, sunt et sua cornua Baccho; / inque sinus vocat hunc Cressa puella suos: descriptio Fauni figuram e summo corpore ad infimum percurrit, cornibus deinde primum adhibitis Bacchique cum iis comparatis. Illa verba «sunt et sua cornua Baccho» sicut ea Ovidii «et habet sua castra Cupido» mihi videntur. Altero in versu historiam de Baccho Ariadneque (ea est, Cressa puella, quia suboles Mino regi insulae Cretensis fuit) refert auctor, traditam a poetis sicut Catullo Ovidiove. Inde Ariadnen, a Theseo in litore quodam desertam postquam ea illi auxilium contra Minotaurum immanem dedit, Bacchus cum thyaso ad litus curru tigribus tracto appropinquans nupsit. Imago Ariadnes in sinus Bacchum vocantis potens plenaque voluptatis.

Ignea si frons est, an non frons ignea Phoebo est? / Hoc tamen est Clymene facta parente parens: incipit versus chiasmo cum lepido «ignea frons», qui in parte versus altera medio hemistichio stat ut «frons ignea». Ac frons Phoebo ignea, quia saepe cum Sole confusus (iam etiam apud Ovidii Metamorphoses). Denuo versu in altero affertur amoris casus, nunc Phoebi et Clymenes. Non tam felices versus quam superiores.

Barba riget suffulta villo, dedit improba saepe / oscula barbato Deianira viro: in his versibus invenitur quod studiosi Horatii carminum appellavere «callidam iuncturam», id est, verba disponere ut potentiorem significationem habeant, non solum e sensu grammaticale sed etiam ex coniectu cum variis verbis in propinquitate. Callida illa iunctura apud verbum «improba» invenies, quia «improba» tum cum «oscula», tum cum «Deianira» commeare potest, venustum deinde sensum efficiens. Barbatus vir, ab improba Deianira amatus, Hercules, quem combussit uxor, improbae nomen ergo obtinens.

Intonso densoque tegor praecordia villo, / nil ideo Marti est Ilia questa suo: haud expectata gravitas ridiculum primum versum facit magna cum obtrectatione lectori. Hic comparatio de Rhea Silvia, sive Ilia, vi compressa geminos parta Martem parentem esse dictitante, quamvis Titus Livius id falsum consideret, historiam agit. Forsan non tam felix Martis cum villo nexus quam ignea frons Phoebi aut cornua Bacchi.

Capripedem arguitis, quid clauso turpius? At tu / Nupsisti claudo, Cypria pulchra, Deo: felicissimi versus, ubi pedes caprini cum pede aegroto Hephaesti, cui dea ipsi amori dicata nupsit, comparantur. Sed auctor coniugium miserrimum utrique fuit, nam Venus cum multis variis hominibus coiit, usque ad diem in quo maritus, plaga iacta, illam cum Marte in toro offendit.

Denique, si qua meae pars est non bella figurae, / exemplum a caelo, quod capiatis, habet: versus hi partem descriptionis extensam concludunt, atque denuo calliditatis poeticae exemplo sunt. Videlicet «meae» sequitur «figurae», sed, quia iuxta «pars» est, cum eo verbo significare videtur. «figurae» etiam «bella» voci significationem dat.

Sed vos nimirum mortalia facta secutae / —omnis quando auro conciliatur amor—, / pastorum, et pecoris tenui custode repulso, / quaeritis a magnis munera magna Deis: in postremis quattuor versibus carminis finem Bembus imponit Fauni contra Nymphas cum invectione, in qua se iudicans inopem, aut saltem non tam copiosum quam deos, accusat, illas modo opes divinas petere. Hic comparatio facitur cum rebus humanis, id est, mortalibus, quando homines amorem auro conciliari velle declarat. Denique Faunus sine amoris praesidio ac odio refertus manet ac fortunam suam lamentatur.

De carmine quodam

Carmen in scriptura Arabica

غعر شيش دبينه

عدبينش بالحق

غعرم كند مبرنعد

مو حبيبي عصحق

Carmen lingua Baeticae

Gar(1) si yes devina

E devinas bi ‘l haqq(2)

Gar me cuand me vernad

Meu habibi(3) Ishaq

Carmen Latine

Dic, divinatrix si es

divinasque veritatem,

dic mi quando ad me veniet

meus amator, Ishaq.

Carmen, quod, care lector, legisti, in lingua antiqua Baeticae scriptum est. Cui quamquam nomen linguae Muzarabicae falsum vulgus dedit, hodie vocis Hispanicae ‘Romance andalusí’ nomine cognita est. Haec lingua, filia linguae Latinae, multas voces Arabicas et Latinas habet propter dicionem Maurorum Afrorumque. Sed cum Hispani ex Castellae regno imperii eorum iugum imposuerunt, pulsis Mauris gubernantibus, linguam indies pro Hispanica deleverunt. Tamen, sicut in rebus humanis saepe contingit, quamvis pulchra ea lingua in oribus popularium periit, in carminibus sua venustate excellentibus adhuc vivit fruique possumus.

(1) E voce «garrio, -ire».

(2) Arabice بِ bi atque اَلحَقِيقَةِ al-haqīq(ati), id est, «cum veritate».

(3) Arabice حَبِيبْ + ي habīb + ī, id est, amator + meus. In carmine ergo dupliciter vox «meus» est dicta.